Superrijken van Silicon Valley hebben ‘collapse verzekering’. Maken zij zich terecht zorgen over de ineenstorting? Ja, zeggen deze twee collapsologisten

“We hebben minstens vier van de negen grenzen die essentieel zijn voor het functioneren van onze planeet overschreden.” In hun boek Comment tout peut s’effondrer, dat in het Nederlands de veelzeggende titel ‘Hoe alles ineen kan storten’ zou krijgen, waarschuwen onafhankelijk onderzoekers Pablo Servigne en Raphaël Stevens voor de  ineenstorting van onze huidige industriële beschaving. Ik spreek de twee in Brussel vlak voor hun lezing bij The Shift, het Belgisch referentienetwerk voor duurzaamheid.

 

Begin dit jaar publiceerde The New Yorker een artikel over hoe de superrijken zich voorbereiden op doomsday, de dag des oordeels. De dag waarop alles ineenstort. Het artikel start met het verhaal dat de 33-jarige Steve Hoffman, CEO van Reddit, bijziend is en recent zijn ogen heeft laten laseren. Omdat, zo zegt hij tegen journalist Evan Osnos: “Als de wereld eindigt -en zelfs als die niet eindigt, maar we in problemen verkeren- dan wordt het problematisch om aan contactlenzen of een bril te geraken. Zonder hen, ben ik verloren.”

Doomsday Preppers

Hoffman schat dat meer dan de helft van zijn collega-miljardairs in Silicon Valley een ‘apocalypse verzekering’ heeft in de vorm van een toevluchtsoord binnen of buiten de VS. Survivalists worden deze Doomsday Preppers, aan wie National Geographic een serie wijdde, ook wel genoemd.

In privégroepen op Facebook wisselen rijke survivalists tips uit over gasmaskers, bunkers en locaties die veilig zijn voor de effecten van klimaatverandering.

 

Op Osnos vraag waar ze dan bang voor zijn, antwoordt Hoffman: “Dat verschilt, maar velen maken zich zorgen dat als artificiële intelligentie een groot deel van het werk overneemt dat een weerslag heeft op Silicon Valley: gaat het land zich dan keren tegen de rijken? Keert zich dat tegen technologische innovatie? Gaat dat maatschappelijke verstoring veroorzaken?”

Econoom Robert A. Johnson die in 2009 hoofd van een denktank van het Institute for New Economic Thinking werd, luidde tijdens het World Economic Forum in het Zwitserse Davos de alarmbel dat de groeiende spanningen door inkomensongelijkheid zo geprononceerd werden dat de rijksten der aarde stappen ondernemen om zich te beschermen. Ze kopen landingsbanen en boerderijen in Nieuw-Zeeland. In privégroepen op Facebook wisselen rijke survivalists tips uit over gasmaskers, bunkers en locaties die veilig zijn voor de effecten van klimaatverandering.

Ach ja, als je geld hebt, kun je gekke dingen doen. Of is het doemdenken van de superrijken van Silicon Valley zo gek nog niet en maken ze zich terecht zorgen over de effecten van ongelijkheid en klimaatverandering?

Collapsologie

Nou en of hun zorg terecht is, betogen Pablo Servigne en Raphael Stevens, auteurs van Comment tout peut s’effondrer, dat in het Nederlands de titel ‘Hoe alles ineen kan storten’ zou krijgen.

raphael-stevens-pablo-servigne.jpeg

Pablo Servigne (rechts) en Raphaël Stevens
tijdens hun presentatie bij The Shift

 

De Fransman Pablo Servigne (rechts op de foto) studeerde Biologie aan de Université Libre de Bruxelles (ULB) en verdiepte zich in klimaat en biodiversiteit. Daarbij stuitte hij in wetenschappelijke artikels  op de term collapse.
Aan de ULB ontmoet hij de Belg Raphaël Stevens, (links op de foto) die voor hij weer ging studeren een consultancybedrijf rond biomimicry oprichtte om de kennis uit de natuur in design labs en bedrijven te brengen. Tijdens zijn studie naar complexe systemen stuit ook hij op de term collapse.

Collapsologisten noemen ze zichzelf. En als het tweetal het over collapsologie heeft, dan hebben ze het over de ‘collapse’ van de hedendaagse geglobaliseerde samenleving zoals geformuleerd door voormalig Frans minister van Leefmilieu Yves Cochet: het proces waarbij door de overheid gecontroleerde diensten uiteindelijk niet meer in staat zijn om voor de meerderheid van de bevolking in de basisbehoeften (water, voedsel, onderdak, kleding, energie, mobiliteit en veiligheid) te voorzien.

Collapsologie”, zo legt Stevens uit, “is eigenlijk een mix van geschiedenis en futurisme. Het combineert wat we weten uit het verleden met wat we vanuit die wetenschap kunnen voorspellen over de toekomst.”

Die toekomst is volgens Servigne en Stevens niet rooskleurig.

yosh-ginsu-146166.jpg

Foto door Yosh Ginsu via Unsplash

Vier van de negen planetaire grenzen overschreden

Hun boek is het resultaat van vier jaar onderzoek, waarbij ze honderden wetenschappelijke artikels en boeken over de negen aan het Stockholm Resilience Center wetenschappelijk vastgestelde planetaire grenzen aan processen van het systeem Aarde bestudeerden. Die systemen, die essentieel zijn voor het functioneren van onze planeet, zijn: klimaat, biodiversiteit, landgebruik, verzuring van de oceanen, zoetwaterverbruik, chemische verontreiniging, stratosferische ozonlaag, de stikstof- en fosforkringloop en de atmosferische aerosolbelasting.

Voor vier van die negen grenzen zijn we het tipping point voorbij, zo maken Servigne en Stevens duidelijk: klimaatverandering, afnemende biodiversiteit, landgebruik en de stikstof- en fosforkringloop.

“Het zijn complexe systemen”, zegt Stevens, “en als complexe systemen te moeilijk worden om te controleren, is het onvoorspelbaar hoe ze reageren. Eenmaal de grens is overschreden, zijn ze vaak onomkeerbaar. Jared Diamond toonde al aan dat er een tipping point is waarop de complexiteit te duur wordt om te managen en een samenleving ineenstort.”

Die ineenstorting is gaande. Ze is nog niet definitief, maar wel zeer waarschijnlijk,” zegt Servigne zacht en oprecht bezorgd, “We verzamelden een massa aan informatie en linkten die aan elkaar en wat daar is uitgekomen is behoorlijk indrukwekkend. Het blijkt dat alle problemen waar we vandaag mee kampen, van het naderen van peak oil, de opwarming van de aarde, het uitsterven van soorten tot het onder druk staan van het financiële systeem, aan elkaar gelinkt zijn.”

Aan die interdisciplinaire kijk ontbreekt het, zo meent het tweetal en die willen ze met hun boek invullen.

Sociaal-technische vergrendeling

De groei van onze huidige thermo-industriële beschaving illustreren de twee in het boek en tijdens hun lezing bij The Shift met de auto. Die versnelt op exponentiële wijze, tot in het oneindige, maar we rijden op de reservetank: het moment van peak oil, waarbij er niet meer voldoende energie is om door te gaan, is aangebroken. Maar we gooien het stuur nog altijd niet om. En als we dat niet doen, dreigt de ineenstorting van onze economie en maatschappij.

igor-ovsyannykov-267675.jpg

Foto door Igor Ovsyannykow via Unsplash

 

Wat die ineenstorting bemoeilijkt, zo vertelden ze in een interview met Bastamag-journalist Ivan Du Roy, is dat er sprake is van een sociaal-technische vergrendeling: het moment waarop er een technologie opduikt, onze maatschappij overspoelt en  haar op economisch, cultureel en juridisch vlak vergrendelt en verhindert dat er andere, meer performante en duurzame innovaties tot stand komen. Onze maatschappij blijft stuiten op technologische keuzes die steeds inefficiënter zijn, zoals met aardolie en haar derivaten.

Volgens Servigne en Stevens moeten we dan ook uit dat thermo-industriële systeem stappen, maar dat heeft de nodige consequenties: het betekent dat we ons anders moeten gaan verplaatsen, anders gaan kleden, eten en wonen. En dat kunnen we alleen maar doen als we het collectief doen.

Veel mensen zien het niet en ontkennen

Ondanks duidelijk merkbare veranderingen in het klimaat zijn er toch nog mensen die het niet zien en de klimaatverandering ontkennen. Zie je die ontkenning ook als het om collapsologie, het risico van ineenstorting, gaat?

Servigne: “Het valt me op dat heel veel mensen de ineenstorting niet zien. Daarnaast zijn er ook veel mensen die wel de kennis hebben, maar het niet geloven. En er is een deel voor wie ons boek bevestigt wat zij intuïtief al aanvoelden. Ze zijn opgelucht en voelen zich bevestigd door ons onderzoek. Dat dit niet alleen in hun hoofd leeft. Ze zijn dankbaar dat ze er nu over kunnen praten. Dat is ook nodig, omdat het besef van de collapse te groot is om alleen te dragen.

Het punt is dat je het door de wetenschap kunt begrijpen, maar alleen met emoties ontstaat er beweging en kunnen mensen elkaar vinden en verbinden. Dat is ons doel. En het is vrij uitzonderlijk voor de wetenschappelijke wereld dat we worden uitgenodigd om te komen praten over emoties. Maar ook in de politiek hangt het in de lucht: mensen willen praten over emoties.”

Foto door Morgan Basham via Unsplash

Angst, boosheid, verdriet, schaamte en schuldgevoel: het onderzoek ging ook met de nodige emotie gepaard. Pablo Servigne was vooral kwaad en voelde zich depressief. In lijn met de fasen van rouwverwerking en het omgaan met verlies van Kübler-Ross zit het tweetal ondertussen in de acceptatiefase. Ze begrijpen de emotionele reactie van mensen die het boek hebben gelezen en hun lezingen bijwonen heel goed.

Stevens: “We zeggen hen dat hun emoties ok zijn. Het is normaal: waar we van houden, wordt kapot gemaakt. Het is aan het instorten. We zijn geneigd die negatieve emoties af te wijzen, maar we moeten ze juist omarmen, omdat het proces van acceptatie nodig is om daarna in actie te schieten. Als je dit begrijpt, weet je wat je te doen staat.”

Maatschappijen waar ongelijkheid heerst storten sneller ineen

Wat je te doen staat: vluchten zoals de Silicon Valley-miljardairs?
Servigne: “Ze zijn goed geïnformeerd en kennen de feiten. Dus als je slim bent, goed geïnformeerd bent, erin gelooft en meer dan genoeg geld hebt, dan is het makkelijk om te handelen. Het snelste wat je dan kunt doen, is een stuk land of een boerderij in the middle of nowhere kopen.”

Ongelijkheid is een factor die tot ineenstorting kan leiden. Een door de NASA gefinancierde studie toont aan dat maatschappijen waarin ongelijkheid heerst, sneller ineenstorten dan maatschappijen die gelijkheid nastreven.

 

Ongelijkheid is een factor die tot ineenstorting kan leiden. In hun boek haalt het tweetal daarvoor het HANDY-model (Human and Nature Dynamics) aan. Deze door de NASA gefinancierde studie toont aan dat maatschappijen waarin ongelijkheid heerst, sneller ineenstorten dan maatschappijen die gelijkheid nastreven. In de samenlevingen waarin ongelijkheid heerst neemt ook opzichtige consumptie toe, waarbij zowel armen als rijken onzinnige aankopen doen om hun status te verhogen dan wel te bevestigen.

Servigne en Stevens vertellen Bastamag’s Ivon Du Roy dat het HANDY-model ook aantoont dat de rijke klasse de arbeidersklasse kan vernietigen door ze steeds meer uit te buiten: “Vreemd genoeg beantwoordt dit aan het bezuinigingsbeleid dat momenteel wordt gevoerd en dat de overlevingscapaciteit van de allerarmsten beperkt. Doordat ze de rijkdommen opstapelt, zal de rijke elite de ineenstorting pas na de allerarmsten ondergaan. Dat verblindt haar en zorgt ervoor dat ze de situatie blijft ontkennen.”

Of ze dan in Nieuw-Zeeland gevrijwaard blijven van de ineenstorting, weten ze niet, maar zo zegt Stevens: “Het is ver weg van hier, van deze gekte. Het is er niet te warm en niet te koud. Ze hebben geen kerncentrales. En ze spreken er Engels, dus het is een vrij logische bestemming.”

Ik las ooit eens dat ze in het Boeddhisme niet van het woord hoop houden, omdat hoop je aandacht afleidt van het nu. En we moeten absoluut in het nu blijven en in actie schieten. We moeten nu iets doen

 

Om af te sluiten vraag ik de twee of ze ook nog iets hoopvols kunnen zeggen.
“Waarover?”, vraagt Stevens lachend.
“Dwing me daar niet toe,” zegt ook Servigne met een spaarzame lach, “Hoop is riskant, omdat het je kan verblinden. Ik las ooit eens dat ze in het Boeddhisme niet van het woord hoop houden, omdat hoop je aandacht afleidt van het nu. En we moeten absoluut in het nu blijven en in actie schieten. We moeten nu iets doen.”

- - -
Comment tout peut s'effondrer. Petit manuel de collapsologie à l'usage des générations présentes
van Pablo Servigne en Raphaël Stevens is uitgegeven bij Seuil. Meer info op http://www.collapsologie.fr/

Tekstballon donatie_ingevuld.jpg